Long-Term Capital Management.

Hôm trước kể chuyện ông Fama với ông Thaler cãi nhau, hôm nay lại kể chuyện liên quan tới một cặp đôi được Nobel khác. Đấy là ông Scholes với ông Merton, chủ nhân của giải Nobel kinh tế năm 1997 với mô hình Black-Scholes-Merton nổi tiếng. Thời điểm đạt giải Nobel, 2 ông này đang làm việc cho quỹ LTCM (Long-term Capital Management). Quỹ LTCM được thành lập năm 1993 và năm 1997 cũng là thời điểm quỹ làm ăn phát đạt nhất, lợi nhuận mỗi năm sau khi trừ tất cả các loại chi phí đi vẫn còn khoảng 20-40%. Tuy nhiên đến năm 1998 , quỹ này đã bị sụp đổ do biến động của thị trường.

Chiến lược chính của quỹ này chủ yếu là nhắm vào các mispricing rất nhỏ của các loại trái phiếu khác nhau trên thị trường và sử dụng đòn bẩy cao để tăng tỉ lệ lợi nhuận. Ví dụ quỹ đồng thời short trái phiếu chính phủ 30 năm (on the run) và long trái phiếu chính phủ 29 năm 9 tháng (off the run). Hai loại trái phiếu này có tính chất gần như tương đương nhau nhưng thông thường các trái phiếu off-the-run sẽ có giá thấp hơn do độ hot đã giảm dần. Lợi dụng quy mô lớn của quỹ, LTCM có thể huy động với lãi suất gần như LIBOR , chẳng khác gì một banking institution thứ thiệt và cũng kiếm lời từ nghiệp vụ swap.

Năm 1997 và 1998, thời điểm khủng hoảng tài chính châu Á và khủng hoảng Nga, quỹ bị hứng chịu một khoản lỗ do chính phủ Nga default trái phiếu, từ khoản lỗ đó, quỹ phải đóng một loạt các position rất bất lợi cho mình, dẫn đến hiệu ứng thua lỗ dây chuyền. Riêng trong tháng 8 năm 1998, quỹ đã lỗ 1.85 tỉ USD.

Điều đáng nói là chiến lược đầu tư của LTCM vào thời điểm chưa sụp đổ khá kín kẽ, tiền ban đầu chủ yếu của các Partners và một số bên “được gọi là” nhà đầu tư chiến lược. Tuy nhiên ở thời điểm sụp đổ, số tiêng 1.9 tỉ USD của các partner (gồm cả Scholes và Merton) đầu tư ban đầu vào quỹ đã tan thành mây khói.

Mình dùng từ “sụp đổ” đễ dễ diễn đạt nhưng thực chất quỹ này cũng đã được một số institution lớn giải cứu vào thời điểm cuối năm 1998 rồi tận nam 2000 mới chính thức shut-down nhưng cơ bản là các partner của quỹ đã mất trắng, chẳng còn gì cả.

Về số phận của founder LTCM (ông Meriwether ), cuối năm 1999, ông đã kêu gọi được một số vốn 250 triệu USD và vẫn đầu tư với chiến lược y hệt của LTCM, tuy nhiên quỹ này cũng hứng chịu một phen lỗ tới 44% từ 2007-2009 và cũng shut down vào tháng 7 năm 2009.

Người thầy

Vào một giờ Giáo Dục Công Dân lớp 7, chủ đề về tôn sư trọng đạo, cô giáo bước vào lớp với câu hỏi mở đầu:

– Các em thử nghĩ xem nếu không có thầy cô giáo thì chúng ta có thể biết đọc, biết viết khoonggggggg ?

Chữ “không” cô giáo kéo rất dài, báo hiệu việc cả lớp hãy đồng thanh trả lời, một thủ pháp sư phạm rất đơn giản. Cách đặt câu hỏi này rõ ràng là bảo các em trả lời là “không” rồi.

Thế là cả lớp đồng thành:

– Khônggggggóooooo ạ .

Tiếng “không” vang lên, nghe không được bùi tai lắm, vì lẫn một tiếng “có” bên trong. Cô giáo dừng lại nhìn vào cậu học sinh vừa trả lời có.

– Thế làm sao mà em có thể tự đọc tự viết được

– Dạ ông em dậy.

Cũng chẳng có gì bất ngờ,cô giáo đã dậy lớp này được nửa kì học rồi, cậu học sinh nổi tiếng nghịch ngợm ấy có trả lời kiểu phá đám như vậy cũng là chuyện bình thường,cô giáo trẻ tự nhủ :”Âu việc nhã nhặn và giải thích cho học sinh hiểu bài cũng là việc của giáo viên, mà mình đã chọn cách tiếp cận thế rồi” . Cô giáo vẫn giữ mặt bình thản, tiếp tục màn đối đáp:

– Thế thì không có thầy cô em có thể cộng trừ nhân chia được không ?

– Có ạ, em chưa đến trường đã biết cộng trừ nhân chia vì có ông dậy.

– Thế thì về nhà đi, không cần học nữa, để cho ông em dậy hết từ bây giờ đến đại học đi..

Cô giáo lên giọng một cách bực mình, cũng đầy uy lực. Cậu học trò tím mặt, biết là mình đã đùa hơi quá, ngoan ngoãn cúi gằm mặt xuống. Cô giáo bằng kinh nghiệm bấy lâu đứng lớp của mình, ngay lập tức lấy lại giọng dịu dàng, tiếp tục bài giảng.

– Hầu hết chúng ta …. (đã chuyển sang từ hầu hết , chắc muốn để loại cậu học sinh bướng bỉnh và hư đốn kia ra)…

Cô giáo kết thúc bài giảng thành công mĩ mãn,tiêu chí của thành công là bài giảng giống hệt với giáo án đã soạn ra,không bị cháy giờ nhưng cô đã vô tình để lại trong cậu học sinh nhỏ mà nghịch ngợm kia nhiều câu hỏi.

Ông cậu bé, thực ra là một giáo viên dậy Vật Lý và cũng là thầy thuốc đã về hưu, khi về hưu thì chỉ còn làm nghề thuốc. Cậu sống từ lúc 3 tuổi với ông bà, cùng một người anh họ hơn 2 tuổi. Thế giới của cậu ngày ấy chỉ là căn nhà và khoảnh sân bé của ông, trong trí nhớ của cậu ngày ấy chỉ là cảnh ngày nào cũng nhìn bà ngồi dùng dao kiều cắt thuốc. Thi thoảng cậu được bà dắt đi tới trường tiểu học ngay gần để đón anh đi học về, đoạn đường ngắn tí mà cũng giống như một chuyến thám hiểm vậy. Bà cõng cậu trên lưng, anh lớn thì đi bộ bên dưới chạy theo là một lũ bạn cùng lớp với ảnh, lần nào cũng vậy :” Bà ơi, bạn Quang hôm nay nói chuyện, bà ơi bạn Quang phải viết bản kiểm điểm”. Bà thì cũng nhận tiện hỏi thêm cho chi tiết, còn ông anh họ của cậu thì cứ cúi gằm mặt xuống, biết trước là sẽ hứng chịu một trận đòn no.

Thi thoảng cậu cũng được theo châm ông đi chữa bệnh, cậu đến nhà một anh béo, anh còn trẻ mà đã bị bệnh parkingson, đi lại khó khăn, nhưng cũng đi lên xuống cầu thang được, cậu bé thấy anh đi chậm, liền chạy đến kéo anh ý lên, anh đi lên đi, bước lên, bước lên… rồi lúc sau lại dắt xuống. Xuống đến nơi ông cười khà khà:

– 3 phút 12 giây, khá hơn lần trước.

Rồi ông châm cứu cho anh một lúc, ông nói chuyện thêm một lúc với mẹ của anh, rồi lại đèo cậu bé về. Về đến nhà ông lập tức mắng:

– Đến nơi, không chào hỏi gì cả, lần sau không cho đi nữa.

Vậy mà ông vẫn cho mình đi theo. Hôm ý, cả nhà đang ăn sáng để bà đưa cậu anh đi học, ông thông báo:

– Hôm nay cho C đi, ông có bạn cho cháu, mang cả sách vở đi.

Ông lại đèo cậu trên chiếc xe đạp, đến nhà một  bệnh nhân. Hóa ra bác ý có đứa con trai bằng đúng tuổi mình, ông ra bài cho 2 đứa rồi lại châm cứu, nhưng vẫn không quên nhắc

– Hai đứa ngồi thẳng lên, ngồi cúi thì bị gù rồi bị cận thị, nhưng ngồi tì vào bàn thì bị bệnh tim.

Đó là hôm đầu tiên cậu biết đến dãy số Fibonaci, tất nhiên là cậu làm sai bài đó rồi, nhưng vẫn nhớ đến tận lớp 5 cậu được cô giáo khen thông minh vì biết quy luật dãy số, nhưng chả tự hào gì vì  rõ ràng là cậu được ông chỉ cho từ trước, không công bằng với các bạn.

Rồi cũng đến ngày cậu được đi học, nói là đi học chứ thực ra chỉ là đến lớp chơi với bạn thôi, học sớm hơn chúng bạn một năm mà cái gì cậu cũng biết hết, lí do là ở nhà lúc ông dậy học cho anh thì cậu cũng ngồi nghe cùng. Lần này mỗi lần bà đi đón là đón cả 2 đứa, cậu bé không được cõng như xưa nữa mà là bà dắt mỗi đứa một bên đi bộ về. Nhưng thi thoảng trời mưa, đường đi bị lụt, thì cậu bé vẫn được bà cõng trên lưng, và cầm luôn cả cặp sách của anh, còn anh lớn hơn thì vẫn phải lội nước. Ông anh mặc dù đã lên tới lớp 2 rồi nhưng vẫn còn lũ bạn mách lẻo chạy theo mỗi giờ tan học, có điều khác là số lượng lần này đã tăng lên gấp đôi :

– Bà ơi, hôm nay bạn C nói chuyện, bạn C bị cô giáo nhắc, bạn C bị xuống phòng bảo vệ viết kiểm điểm vì không chép bài.

ĐÚng rồi, bạn nghĩ đúng rồi đấy, số lượng tăng gấp đôi là vì cả lũ bạn của ông anh và lũ bạn của thằng em đều học tập nhau … mách tội. Về đến nhà bà quát lớn:

– Chúng mày nằm úp lên giường cho tao, tại sao đi học hành kiểu gì mà ngày nào đi về cũng bị chúng nó chạy theo kể tội…

Rồi bà lấy cái roi mây … nói chung là đau.

Từ lúc đi học, cậu phát hiện ra thêm được rất nhiều bí mật mới mẻ. Một trong những bí mật đó là ông cậu luôn giấu những tờ lịch lẻ vào giữa những cuốn sách rất dầy, đây thực ra là thói quen lấy chính tờ lịch ngày hôm ý làm bookmark sách,takenote lên cả tờ lịch đấy để về sau đọc lại có thể nhớ chính xác mình đọc cuốn sách ấy vào ngày nào. Nhưng những tờ lịch lẻ đó lại có công dụng khác, làm giấy cắt dán. Hôm ý, 2 anh em làm bài tập cắt dán hình con cá, nhưng hết giấy mầu đỏ, thế là ông mở cuốn sách, tìm cho bằng đươc tờ bookmark chủ nhật, cắt phần số đỏ ra, dán vào con cá. Thật hoàn hảo. Làm cho cậu anh một con cá xong, ông cũng lấy tờ lịch ngày thứ, cắt một cái mắt cá mầu xanh làm cho cậu em.

Một lần ông dẫn 2 anh em đi cắt tóc, tính cậu em thì nhát hơn, nên thường là cậu anh cut tóc trước. Ông và cậu em ngồi chờ bên bàn cờ tướng. Ông bảo:

– Cháu nhìn này, đây gọi là con tướng, cháu xếp vào đây,

– Đây là con pháo, cháu tìm một con nữa y như thế này và xếp vào đây, vào đây.

Sau khi chỉ cho cháu xếp xong bàn cờ, ông cũng kịp chỉ luật xong cho cậu em. Đến lượt mình cắt tóc thì ông lại giải thích luật cho cậu anh. Lúc sau 2 anh em đều xong, đến lượt ông cắt tóc thì hai đứa ngồi chơi với nhau. Nhiều lúc cậu vẫn tự hỏi, biết đánh cờ tướng từ bé tí thế mà đánh với chúng bạn toàn thua, thực ra là cậu không giỏi đánh cờ nhưng lúc ấy thì cậu rất có hứng thú với món cờ này.

Hai anh em về nhà, quyết tâm chế tạo bàn cờ. Một tấm bìa carton vừa to để vẽ bàn cờ, một lũ hộp bánh dậu xanh bé tí cùng đống giấy thủ công dán ngược để viết tên quân cờ.

– Này, không biết bàn cờ bằng này cột đã đủ chưa nhỉ.

– Em thấy nó hơi dài, mà lần trước ông chỉ em xếp cờ đâu có giống vậy, chắc là phải chờ hôm nào đi cắt tóc rồi đếm.

– Vừa mới cắt tóc hôm trước mà, bao giờ tóc mới dài đây.

– Hay mày canh ông cho anh, để anh chạy qua hàng cắt tóc đếm.

Thế là cậu bé gật đầu, vì biết chắc ông đang bốc thuốc ở nhà trong, còn lâu mới xong. Lúc ông anh chạy đi thì cậu vẫn ngồi nhẩm nhẩm đếm đếm xem bàn cờ có bao nhiêu cột thì hợp lí. Được một lúc thì ông anh chạy về, chưa kịp thở đã lao ngay vào bàn cờ đếm đếm.

– Đây rồi, thừa một dòng, bảo sao trông cứ lạ lạ.

2 anh em xếp quân một lúc

–  Này trông bàn cờ vẫn khác khác, không biết bàn cờ có bao nhiêu hàng nhỉ.

– Mày lại canh ông cho anh.

Thế là anh vừa mới thở được một tí lại chạy tót ra khỏi cổng, nhưng mà lần này ông không bốc thuốc lâu đến thế, và cái roi da lại được sử dụng…tất nhiên là cả 2 đứa…

Bàn cờ thì hoàn thành nhưng 2 đứa chơi được mấy ván cũng chán, hình như là có trò mới.  2 thằng trẻ con ở với nhau thì lắm trò rồi, có hôm buổi trưa nắng chang chang, 2 đứa chờ ông bà ngủ say, ra ngoài sân bắt chuồn chuồn:

– Mày phải luyện đến trình độ đứng im xong chuồn chuồn nó tự đậu vào tay, xong vồ thật nhanh.

Chả hiểu sao ông anh thì lúc nào cũng bắt được còn cậu em thì không bao giờ thành công. Có hôm, 2 thằng học bài, ông thì bốc thuốc nhà trong, cậu anh bảo cậu em:

– Ê, đi vào nhà trong, lấy trộm của ông ít táo tầu với cam thảo, vừa học vừa ăn.

– Nhưng mà đang ngồi học lại đứng dậy.

– Thì mày giả vờ đi đái. xong chờ ông đi ra nhà trên thì lẻn vào lấy.

Cậu em nhận lời, lần trước ông anh đã đi đếm ô bàn cờ rồi, lần này đến lượt mình thực hiện nhiệm vụ thôi, đang rón rén bước vào thì gặp ông:

-Sao đi vệ sinh lắm thế

– Cháu bị đái rắt (trả lời khôn quá)

– Đái rắt ah,

Xong ông lấy cái bô, bảo:

– Ngồi vào đây, xem đái rắt như thế nào.

Thế là cả 2 lại ăn một trận đòn no. Lúc nào cũng vậy, tòng phạm không bào giờ được đứng ngoài cuộc.

Đến kì nghỉ hè, nhà ông đông vui hơn, vì có thêm 2 anh lớn (cũng là anh họ) tới ở, 2 anh lớn tuổi hơn hẳn, lúc ấy hai cậu nhỏ mới học lớp 1,2 mà hai ông kia đã học lớp 8,9. Và dĩ nhiên, lớn hơn thì mạnh hơn, mạnh hơn thì có quyền bức hiếp rồi.

2 cậu nhỏ thì vẫn ngủ với ông như thường lệ, còn hai cậu lớn thì ngủ với bà. Ông thật là biết lợi dụng trẻ con, lúc đầu thì dọa :” Ngủ với đàn bà học dốt”, thế là hai đứa chui tót sang giường ông ngủ. Sang ngủ thì ông mới dậy 2 đứa cách bóp đầu, bóp trán, và kể chuyện cổ tích cho hai đứa. Đến bây giờ, cậu nhỏ vẫn tìm mãi câu chuyện ông sư bụng phệ búng tóc (tóc của anh hiệp sĩ) xuyên qua thân cây và anh hiệp sĩ cao gầy kiếm dài có tài chém một nhát san bằng quả núi mà chẳng thấy ở sách nào, chẳng hiểu sao đêm nào ông cũng kể, mỗi hôm lại là một tình tiết mới, cũng li kì đến độ bánh kẹo thì biến thành muông thú, âm phủ thì mỗi viên gạch là một nốt nhạc … Có hôm ông còn có trò đếm cừu cao cấp:

– Hai đứa kể tên cho ông một trăm loài chim. Nhưng vừa kể vừa phải bóp cổ, không được dừng lại.

Thế là 2 đứa bé thi nhau kể, mãi không đủ một trăm, nhưng chìm vào giấc ngủ lúc nào không biết.

Hai ông anh lớn ngủ với bà, được làm những việc khó khăn hơn, đấy là nhổ tóc sâu. Cái cửa nhà ông bây giờ đã thành tấm bảng. Góc trên cùng là bảng điểm, cứ mỗi đứa làm đúng một bài thì được một điểm mười. Nhưng bài tập mấy đứa bé thì ít nên lúc nào cũng ghen tị, sao các anh lớn viết điểm mười kín cả bảng rồi mà mình vẫn chỉ có 2 số 10.

Nhờ có 2 anh lớn, 2 đứa bé được chứng kiến nhiều thứ hay và lạ trên đời.Hôm trời nắng chang chang, ông lấy ra trong tủ một cái kính lúp, biểu diễn đốt giấy, nhưng diễn một lần rồi lại cất đi, khóa tủ, không cho các cháu bắt chước.Cái tủ ý, chứa bao nhiêu những thứ hay ho, kính lúp, lắng kính, kính vạn hoa, nhưng mà hầu như cái gì mấy đứa cũng chỉ được ông cho sử dụng một lần,về sau mới biết, với một giáo viên dậy Vật Lý, thì mấy món đồ đó như kỉ niệm vậy, không thể để tụi trẻ con nghịch quá mà làm hỏng được  Có đêm, ông lấy lăng kính, chiếu đèn pin vào cho mấy đứa ngắm cầu vồng. Ngắm một lúc ông bảo, thôi ngắm đến đây thôi, đi ngủ sớm, mai dậy sớm ông cháu ta … ngắm sao. (sao lại ngắm sao ban ngày nhỉ)

Thế là sáng hôm sau, thằng bé nhất dậy sớm nhất, xong đến 2 anh lớn, còn ông anh bé thì dậy sau cùng mặt nhăn như khỉ bước ra, ông đã ngồi ở cái ghế tựa rồi:

– Kia là sao Mai, vì nó mọc lên lúc sớm Mai, nhưng buổi tối thì nó còn có tên là sao Hôm, có lúc thì được gọi là sao Kim. Một ngôi sao nhưng mà lại có nhiều tên.

Hai tay lớn rất hay được ông trọng dụng, toàn sai đi mua thuốc, lại còn được sử dụng cả xe đạp của ông, thỉnh thoảng còn được giúp bà cắt thuốc, được ông chỉ cho vị nọ vị kia. 2 thằng bé thì chẳng bao giờ được sai đi đâu cả, âu cũng vì còn bé quá, nhưng chắc có khi vì ông trọng dụng mà 2 tay này rất hay bắt nạt 2 thằng bé.Có những lúc, những cuộc đánh nhau nảy lửa xẩy ra. Nói là đánh nhau, nhưng chắc là có mỗi 2 thằng bé là nghiêm túc, lao vào tung hết các tuyệt kĩ trong mà 2 đứa học ở trong film ra, còn 2 ông lớn vừa trêu vừa đùa. Lớp 1,2 làm sao đánh được lớp 8,9. Nhưng lúc nào 2 thằng bé cũng có vũ khí tối thượng, đó là … mách bà.

(hết phần 1)